Dựa theo bài viết “A life dedicated to marginalised communities” tại Vietnam News - Tác giả: Thu Vân

Hơn 20 năm qua, bác sĩ Khuất Thị Hải Oanh vẫn luôn đồng hành và miệt mài vun đắp niềm tin, sự quan tâm, chăm sóc và thúc đẩy hòa nhập xã hội cho các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Tháng 3 năm 2026, trong bầu không khí trang trọng của Đại sứ quán Pháp tại Hà Nội, Đại sứ Olivier Brochet đã trao Huân chương Công trạng Quốc gia hạng Hiệp sĩ (Chevalier de l'Ordre national du Mérite) cho Bác sĩ Khuất Thị Hải Oanh. Huân chương Công trạng Quốc gia của Cộng hoà Pháp là danh hiệu được thiết lập  từ năm 1963, nhằm vinh danh những người có cống hiến và sự nghiệp nổi bật vì lợi ích chung.

Ảnh: Đại sứ Olivier Brochet trao Huân chương Công trạng Quốc gia hạng Hiệp sĩ cho BS. Oanh vào ngày 10 tháng 3 vừa qua 

Phát biểu tại buổi lễ, BS. Oanh, sáng lập kiêm Giám đốc Điều hành của Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phát triển Cộng đồng (SCDI), không chia sẻ nhiều về những con số hay thành tựu của tổ chức mà chị đã dẫn dắt suốt 16 năm qua. Thay vào đó, chị nói về cha mình, một người lính từng bị cầm tù và tra tấn trong thời kỳ Pháp thuộc, nhưng cũng là người đã dạy chị về vẻ đẹp của văn học Pháp và tinh thần nhân văn sâu sắc. Ông hiện diện trong hầu hết những quyết định quan trọng của cuộc đời của chị, như một điểm tựa lặng lẽ mà vững chắc.  

BS. Oanh cũng nói về những người đã đồng hành với mình trong suốt những năm tháng hỗ trợ cộng đồng - những con người mà chị trân trọng sâu sắc vì sự kiên trì của họ trong việc xây dựng một cách tiếp cận nhân văn hơn với các thách thức y tế công cộng tại Việt Nam.  

Câu chuyện của BS. Khuất Thị Hải Oanh phản ánh cách chị thực hành y tế công cộng suốt hơn hai thập kỷ qua: một hành trình bền bỉ được định hình bởi sự thấu cảm, bởi những nỗ lực không ngừng để lắng nghe và đồng hành với các cộng đồng yếu thế.

Từ nỗi đau đến trách nhiệm cá nhân  

Hành trình đến với lĩnh vực y tế công cộng của BS. Oanh không bắt đầu từ những con số thống kê, mà từ chính những trải nghiệm thực tế với những con người thật và những câu chuyện thật. 

Ký ức đau lòng nhất, cũng là dấu mốc đã định hình con đường sau này của chị, xảy ra vào năm 2005. Khi đó, trong lúc đang hỗ trợ một nhóm người sống chung với HIV, BS. Oanh nhận được học bổng để tham dự một khóa học ba tháng ở nước ngoài. Trong thời gian đó, chị nhận tin hai thành viên trong nhóm đã chọn chấm dứt cuộc đời mình. Cả hai đều chỉ là những chàng trai trẻ vừa tốt nghiệp đại học.

"HIV không phải là lý do khiến các bạn  ra đi. Chính sự kỳ thị và cô lập đã đẩy họ đến bờ vực” BS. Oanh chia sẻ: "Sự kiện này đã ám ảnh tôi rất lâu. Tôi cảm thấy day dứt. Nếu khi đó tôi có mặt, có lẽ họ đã gọi cho tôi vào lúc tuyệt vọng nhất. Tôi coi đó là trách nhiệm của mình.” 

"Đó cũng là lúc tôi nhận ra rằng bên cạnh điều trị y tế, hỗ trợ tinh thần cho những người phải đối mặt với kỳ thị là vô cùng quan trọng. Và điều đó đòi hỏi nhiều người cùng chung tay, sao cho có thêm thật nhiều cá nhân được lắng nghe và hỗ trợ.”   

Từ thời điểm đó, chị nhận ra vai trò quan trọng của các tổ chức dựa vào cộng đồng trong việc hỗ trợ các nhóm dễ tổn thương, và quyết định dấn thân vào việc xây dựng và củng cố các mạng lưới cộng đồng này.  

"Khi làm việc trong lĩnh vực y tế công cộng, đặc biệt là với HIV và sau này là lao, tôi nhận ra những người chịu ảnh hưởng nhiều nhất thường cũng là những người yếu thế nhất trong xã hội. Họ không chỉ đối mặt với bệnh tật, mà còn với sự kỳ thị, nghèo đói và rào cản trong việc tiếp cận dịch vụ y tế và cơ hội. Tôi cảm thấy mình cần làm điều gì đó có ý nghĩa để góp phần thay đổi thực tế đó. Chính cộng đồng đã tiếp thêm động lực cho tôi. Tôi gặp rất nhiều người sống với HIV, hay những người từng trải qua hoàn cảnh vô cùng khó khăn, nhưng vẫn kiên cường và sẵn sàng hỗ trợ người khác. Nhiều người đã trở thành những tiếng nói mạnh mẽ trong cộng đồng.” 

Năm 2002, chị tham gia đồng sáng lập Viện Nghiên cứu Phát triển Xã hội (ISDS). Tám năm sau, chị tiếp tục thành lập Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phát triển Cộng đồng (SCDI). 

Hiện nay, BS. Oanh là Giám đốc điều hành của SCDI, với sứ mệnh góp phần xây dựng một xã hội bao trùm thông qua việc cải thiện cuộc sống của những nhóm dễ bị tổn thương. Theo định hướng của các Mục tiêu Phát triển Bền vững, SCDI tập trung vào trao quyền cho cộng đồng và tạo điều kiện thuận lợi để cộng đồng có thể phát huy tiềm năng vốn có của mình.  

Công việc của chị không dừng lại trong phạm vi Việt Nam. Chị đã góp phần đưa tiếng nói của các tổ chức cộng đồng Việt Nam ra các diễn đàn khu vực và quốc tế, tham gia vào các thảo luận chiến lược về HIV, lao, cũng như các vấn đề rộng hơn như tài chính y tế và tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe toàn dân.  

Bên cạnh việc thúc đẩy các chính sách hỗ trợ trong nước, BS. Oanh cũng tham gia vào các nỗ lực toàn cầu, kêu gọi duy trì nguồn lực cho Quỹ Toàn cầu trong bối cảnh nhiều chương trình viện trợ bị thu hẹp. Sau một chiến dịch quốc tế gần đây, Quỹ Toàn cầu đã huy động được 12,6 tỷ USD cho giai đoạn 2027-2029 - một con số vượt kỳ vọng, dù thấp hơn các giai đoạn trước. Nguồn lực này sẽ tiếp tục hỗ trợ cuộc chiến chống HIV, lao và sốt rét, những căn bệnh từng là nỗi sợ nhưng ngày càng có thể được kiểm soát hiệu quả. 

Ảnh: BS. Oanh tham gia vận động cho Quỹ toàn cầu về phòng chống AIDS, Lao, Sốt rét. 

Nhờ có sự hỗ trợ từ nguồn lực này, Việt Nam đã có bước chuyển mình đáng kể trong điều trị HIV, từ chỗ gần như không có thuốc điều trị đến việc người sống với HIV có thể sống khỏe mạnh và sinh con an toàn. Hiện nay, hàng trăm nghìn người đang được điều trị liên tục. 

BS. Oanh nhấn mạnh rằng, trong một thế giới đầy bất định, từ đại dịch đến bất bình đẳng trong tiếp cận y tế và sự suy giảm nguồn lực cho các tổ chức xã hội, cần nhìn nhận sức khỏe không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là câu chuyện của công bằng và công lý.  

"Xét cho cùng, một xã hội không được đánh giá qua cách nó đối xử với những người quyền lực nhất, mà qua cách nó đối xử với những người dễ tổn thương nhất” chị chia sẻ. "Niềm tin này đã dẫn dắt công việc của tôi và tiếp tục truyền cảm hứng cho các thủ lĩnh cộng đồng, những người làm công tác xã hội, những nhà nghiên cứu và cán bộ y tế đang nỗ lực mỗi ngày để không ai bị bỏ lại phía sau.” 

Tại buổi lễ, Đại sứ Olivier Brochet chia sẻ rằng Huân chương Công trạng Quốc gia thường được trao cho công dân Pháp, nhưng cũng dành cho một số cá nhân nước ngoài có đóng góp đặc biệt. “Những đóng góp trong suốt sự nghiệp của BS. Oanh là lý do khiến nước Pháp mong muốn trao tặng chị danh hiệu cao quý này. Với nền tảng chuyên môn vững vàng, BS. Oanh đã dành hàng thập kỷ để đóng góp cho công cuộc phòng, chống HIV/AIDS, bảo vệ quyền của người sống chung với HIV, và thúc đẩy một cách tiếp cận y tế công cộng một cách nhân văn và bao trùm.”

Hành trình bền bỉ đóng góp để thay đổi chính sách 

Một trong những dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp của BS. Oanh là nỗ lực đưa việc điều trị bằng thuốc kháng vi-rút trong điều trị HIV (ARV) vào danh mục được bảo hiểm y tế chi trả. 

Năm 2012, khi Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập trung bình và các nguồn tài trợ quốc tế bắt đầu giảm, cộng đồng sống chung với HIV đứng trước nhiều bất ổn. Nếu không có cơ chế tài chính bền vững trong nước, hàng chục nghìn người có nguy cơ bị gián đoạn điều trị. Trước tình hình đó, cùng với các đồng nghiệp tại SCDI, BS. Oanh đã bắt đầu một hành trình dài nhằm thúc đẩy thay đổi trong Luật Bảo hiểm Y tế. 

Nhớ lại những khó khăn ban đầu, BS. Oanh kể: “Ban đầu, hệ thống bảo hiểm y tế lo ngại về khả năng chi trả. Các cơ sở điều trị HIV thuộc hệ thống y tế dự phòng nên không thể ký hợp đồng với các cơ quan bảo hiểm. Chúng tôi phải tìm cách để các cơ sở này được tích hợp hoặc nâng cấp.” 

Thách thức lớn nhất lại nằm ở giấy tờ tùy thân. Nhiều người bệnh không có giấy tờ cá nhân, trong khi quy định yêu cầu phải có ảnh định danh khi khám chữa bệnh. Một số ý kiến cho rằng đó là trách nhiệm cá nhân và họ phải chấp nhận hệ quả. 

BS. Oanh kiên nhẫn chỉ ra một thực tế khác: mỗi người đều có những hoàn cảnh riêng khiến họ không có giấy tờ, và điều họ cần là sự hỗ trợ, không phải thêm những rào cản trong việc tiếp cận với các dịch vụ an sinh xã hội. 

Sau nhiều năm nỗ lực, Luật Căn cước công dân được sửa đổi thành Luật Định danh cá nhân, mở ra cơ hội cho những người chưa có giấy tờ, trong đó có người sống với HIV, được công nhận về mặt pháp lý, từ đó có thể tham gia bảo hiểm y tế và tiếp cận quyền lợi thiết yếu.  

Đó là thành quả của sự bền bỉ và thấu cảm. 

Những điểm tựa và nhịp cầu vượt biên giới 

Trong cuộc đời BS. Oanh, có những người luôn hiện diện như những điểm tựa vững chắc.  

Người đầu tiên là cha chị - Trung tướng, Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân Khuất Duy Tiến. Khi chị rời môi trường quân y để làm việc với các tổ chức quốc tế, ông bất ngờ nhưng không phản đối. Ông chỉ nói rằng, điều gì có ích cho nhân dân và đất nước thì đều đáng làm.  

“Bố tôi sống giản dị, khiêm nhường, luôn nghĩ cho đồng đội. Vật chất không phải điều ông coi trọng.” chị chia sẻ. 

Vào thời điểm chị bắt đầu làm việc gần gũi với người sống chung với HIV, ông là một trong những người đầu tiên thay đổi nhận thức. Ông đọc những tài liệu chị mang về nhà, lặng lẽ quan sát, và rồi đến một ngày, ông đã đón nhận một người sống chung với HIV vào làm việc trong gia đình và hỏi han, chăm sóc, coi như người nhà.  

Chồng chị, bác sĩ Dominique Ricard, cũng là một người có ảnh hưởng sâu sắc, người mà chị coi là “ngôi sao Bắc Đẩu” trong cuộc đời của mình. Hai người gặp nhau khi bác sĩ Dominique đang làm việc cho Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam. Chồng chị luôn là người đồng hành và ủng hộ chị từ những ngày đầu tiên, khi “giảm hại” còn là một khái niệm mới mẻ và chưa được chấp nhận rộng rãi, cũng như là người đầu tiên giới thiệu cho chị các giá trị tự do, bình đẳng và bác ái. 

Một nhân vật quan trọng khác là bác sĩ Didier Laureillard từ Cơ quan Quốc gia Pháp về Nghiên cứu các bệnh truyền nhiễm mới nổi (ANRS) - “người dẫn đường” trong hành trình sự nghiệp của chị. 

Ảnh: BS. Oanh cùng hai "Ngôi sao Bắc Đẩu” trong cuộc đời và trong công việc của chị - BS. Dominique Ricard (trái) và BS. Didier Laureillard (phải)

Từ những kết nối ấy, chị đã góp phần xây dựng một nhịp cầu giữa khoa học và nhân văn, giữa Pháp và Việt Nam, giúp các cộng đồng dễ bị tổn thương tiếp cận với nghiên cứu tiên tiến và sự hỗ trợ từ các tổ chức như Expertise France [Cơ Quan hợp tác kỹ thuật quốc tế Pháp - BT] hay AFD [Cơ quan Phát triển Pháp - BT]. 

Những chuyển động lặng lẽ của lịch sử cũng được phản chiếu trong chính gia đình chị: từ nhà tù nơi cha chị từng bị giam cầm, đến việc con trai chị được nhận vào Trường Sư phạm Cao cấp Paris (École Normale Supérieure). Một hành trình cho thấy lịch sử vẫn luôn chuyển động, và đôi khi có thể chữa lành được những vết thương của quá khứ.  

“Không có thành tựu nào thuộc về một cá nhân”  

Dù được trao tặng danh hiệu Hiệp sĩ và được vinh danh trong danh sách 50 phụ nữ có ảnh hưởng nhất Việt Nam của Forbes, BS. Oanh hiếm khi nói về những thành tựu đó như một điều thuộc về cá nhân. Với chị, những thành tựu đó thuộc về những người đã luôn đồng hành với chị.  

Những người xứng đáng được nhắc đến nhiều hơn, theo chị, chính là đội ngũ SCDI và các thành viên cộng đồng ở khắp các tỉnh, thành Việt Nam. 

Ảnh: BS. Oanh cùng các đồng nghiệp và các thành viên cộng đồng 

“Trong công việc này, không có thành tựu nào thuộc về một cá nhân.” chị nói. 

Hiện giờ, ở độ tuổi ngoài 50, BS. Oanh vẫn chưa bao giờ ngừng lại với công việc của mình, lặng lẽ và bền bỉ như cách chị vẫn làm trong suốt nhiều năm qua. Chị vẫn trăn trở về những bệnh nhân bỏ điều trị giữa chừng, về những thanh thiếu niên phải chuyển tiếp từ khoa nhi sang các khoa điều trị cho người lớn, về những người vẫn còn ngần ngại sử dụng bảo hiểm y tế vì sợ bị kỳ thị.  

“Nếu tôi có thể làm điều gì đó có ích mà lại không làm, thì tôi cảm thấy mình đã không hoàn thành trách nhiệm.” chị chia sẻ. 

Với BS. Oanh, y tế công cộng không đơn giản chỉ là điều trị bệnh. Đó còn là quá trình xây dựng một mạng lưới chăm sóc an toàn, mà ở đó, mỗi người, dù có dễ bị tổn thương đến đâu, cũng không bị bỏ lại phía sau. 

Bác sĩ Khuất Thị Hải Oanh tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội và có bằng Thạc sĩ Nghiên cứu Sức khỏe Sinh sản và Tình dục tại Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London. 

Chị hiện là Giám đốc điều hành Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phát triển Cộng đồng (SCDI), đồng thời là Chủ tịch Hội đồng đại diện APCASO, Chủ tịch Mạng lưới vận động Quỹ Toàn cầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, và thành viên Nhóm Cố vấn về Cộng đồng, Quyền và Giới của Quỹ Toàn cầu phòng, chống AIDS, lao và sốt rét. 

Năm 2009, chị được Diễn đàn Kinh tế Thế giới vinh danh là Lãnh đạo trẻ toàn cầu. Năm 2014, chị nhận giải thưởng Dedonder Clayton từ Viện Pasteur và Giáo sư Françoise Barré-Sinoussi [nhà vi-rút học người Pháp, chủ nhân giải Nobel Y học 2008 nhờ phát hiện ra vi-rút HIV - BT]. Năm 2017, chị được Forbes Việt Nam vinh danh trong danh sách 50 phụ nữ có ảnh hưởng nhất. 

Lưu ý: Các nội dung trong ngoặc vuông [....- BT] thuộc bổ sung do người biên tập.