Tại Việt Nam, bệnh lao vẫn là một thách thức lớn đối với hệ thống y tế. Việt Nam hiện xếp thứ 12 trong số 30 quốc gia có gánh nặng bệnh lao cao nhất và đứng thứ 10 trong 30 quốc gia có gánh nặng lao kháng thuốc cao nhất trên thế giới. Theo báo cáo tổng kết công tác phòng, chống lao năm 2025 của Chương trình Chống lao Quốc gia, khoảng 40% số ca lao trong cộng đồng vẫn chưa được phát hiện.

Tuy nhiên, được chẩn đoán và bắt đầu điều trị mới chỉ là bước đầu. Để hoàn thành phác đồ kéo dài nhiều tháng, người bệnh không chỉ phải đối mặt với những ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn cần xoay xở với những gánh nặng về tài chính và tâm lý. Tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện kinh tế còn khó khăn, khoảng cách đi lại lớn và khả năng tiếp cận thông tin còn hạn chế, những thử thách này càng trở nên rõ rệt. Đắk Lắk là một trong những địa bàn có những đặc thù như vậy.

Với địa bàn rộng, địa hình đa dạng và nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống tại các khu vực xa trung tâm, việc phát hiện và điều trị bệnh lao tại Đắk Lắk còn gặp nhiều thách thức. Riêng năm 2025, toàn tỉnh ghi nhận hơn 1.400 ca bệnh lao các thể. Một số trường hợp chỉ được phát hiện khi bệnh đã tiến triển nặng, khiến quá trình điều trị thêm phức tạp và ảnh hưởng đến sức khỏe, cuộc sống của người bệnh cũng như gia đình.

Những ngày giữa tháng 9, chúng tôi có dịp ghé thăm và trò chuyện với một vài bệnh nhân lao đang điều tại Đắk Lắk. Băng qua những con đường quanh co còn lấm lem bùn đất để đến những buôn làng nằm các xa trung tâm cả trăm cây số, chúng tôi dần hiểu hơn về những trở ngại mà người bệnh nơi đây phải vượt qua mỗi ngày để duy trì điều trị.

Khó khăn về kinh tế và điều kiện sống còn nhiều thiếu thốn

Phần lớn những người bệnh chúng tôi gặp đều có hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Nguồn thu nhập của nhiều gia đình chủ yếu đến từ làm nông, làm thuê theo thời vụ hoặc nuôi một vài con gia súc, gia cầm để bán khi cần tiền trang trải cuộc sống. Với nguồn thu vốn đã bấp bênh, việc mắc lao và phải điều trị kéo dài có thể khiến gánh nặng kinh tế thêm nặng nề.

Một phác đồ điều trị lao nhạy cảm với thuốc thường kéo dài ít nhất 6 tháng, trong khi điều trị lao kháng thuốc có thể lâu hơn, tùy phác đồ được chỉ định. Trong thời gian này, sức khỏe suy giảm và những tác dụng phụ như buồn nôn, chán ăn hoặc mệt mỏi có thể khiến người bệnh khó duy trì công việc thường ngày, làm giảm nguồn thu nhập của gia đình. Trong khi đó, các khoản chi tiêu thiết yếu vẫn tiếp tục phát sinh.

Dù chi phí khám, chữa bệnh được bảo hiểm y tế và chương trình chống lao hỗ trợ theo quy định, người bệnh và gia đình vẫn có thể phải chi trả những khoản gián tiếp như đi lại, ăn uống trong những ngày tái khám và bổ sung dinh dưỡng trong quá trình điều trị. Với những gia đình vốn phải chắt chiu để trang trải cuộc sống, thêm những khoản chi này cũng tạo ra áp lực không nhỏ.

Khó khăn kinh tế còn gắn liền với điều kiện sinh hoạt của nhiều gia đình. Một số người bệnh sống trong những căn nhà dựng tạm, chật hẹp, ẩm thấp, với điều kiện thông khí hạn chế. Trong những gia đình đông người, không gian sống chật chội có thể làm tăng nguy cơ lây truyền vi khuẩn lao qua không khí. Bên cạnh đó, thiếu dinh dưỡng có thể làm suy giảm sức đề kháng, tăng nguy cơ phát triển bệnh lao ở người đã nhiễm vi khuẩn. Khi việc trang trải bữa ăn và các nhu cầu thiết yếu vẫn là mối lo thường nhật, những hạn chế về điều kiện sống càng khiến việc chăm sóc sức khỏe trong thời gian điều trị thêm khó khăn.

Một số hình ảnh về điều kiện sống và sinh hoạt còn nhiều khó khăn của các bệnh nhân tại địa phương

Khoảng cách địa lý và rào cản ngôn ngữ

Với những bệnh nhân sống tại các buôn làng xa trung tâm, việc đến cơ sở y tế là hành trình hàng chục kilômét qua những đoạn đường đất, đường đồi núi quanh co. Mỗi lần tái khám là một lần người bệnh phải nhờ đến sự hỗ trợ của người thân. Việc thu xếp cho những chuyến đi xa như vậy không phải lúc nào cũng thuận lợi, có thể khiến người bệnh bỏ lỡ lịch hẹn hoặc gián đoạn quá trình điều trị. 

Bên cạnh đó, rào cản ngôn ngữ cũng khiến việc đi khám và tái khám, cũng như tiếp cận các thông tin về bệnh lao thêm khó khăn đối với những người bệnh là người đồng bào dân tộc thiểu số, không thông thạo tiếng Việt.

Khi những rào cản này cùng xuất hiện, việc duy trì điều trị càng trở nên khó khăn. Người bệnh có thể bỏ lỡ lịch tái khám, gián đoạn việc dùng thuốc hoặc không tiếp tục điều trị theo hướng dẫn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến kết quả điều trị của từng người mà còn có thể làm tăng nguy cơ lây truyền bệnh trong cộng đồng. 

Câu chuyện của ông L.C.P. và chị N.H.T., hai người bệnh lao đang điều trị tại địa phương mà chúng tôi có dịp gặp gỡ trong chuyến đi thực địa, là những lát cắt cụ thể về khó khăn phía sau hành trình điều trị của bệnh nhân lao. Những câu chuyện này là là điểm khởi đầu để nhìn rõ hơn những rào cản mà người bệnh lao tại Đắk Lắk phải đối mặt, cũng như vai trò của sự đồng hành từ cộng đồng trong hành trình điều trị.

(Còn tiếp)

Đọc tiếp: Phần 2 - Tìm lại điểm tựa sau ba lần đối mặt với bệnh lao