Sau những dãy núi và bản làng heo hút ở miền Tây Nghệ An, bệnh lao vẫn âm thầm len lỏi. Không bùng phát dữ dội như nhiều dịch bệnh khác, căn bệnh này lặng lẽ bào mòn sức khỏe, đẩy nhiều gia đình vào vòng luẩn quẩn của bệnh tật và đói nghèo.

Khi nghèo đói và sự chủ quan tiếp tay cho vi khuẩn lao

Cuối tháng 7, mưa và sương phủ kín những sườn núi xã Quế Phong. Trên đường vào bản, anh Lộc Văn Hai - thành viên Nhóm đồng đẳng Sao Va trầm ngâm: "Vùng biên này chưa khi nào thật sự khỏe mạnh. Bệnh tật, trong đó có bệnh lao, vẫn như chiếc bóng đeo bám các bản làng"... Theo anh, vi khuẩn lao vẫn âm thầm lây lan qua những lần tiếp xúc gần khi người bệnh chưa được phát hiện và điều trị kịp thời.

Gia đình ông L.Đ có 6 người thì 3 người mắc bệnh lao. Ảnh: Thành Chung

Theo chân anh Hai đến bản Liên Phương, xã Quế Phong, chúng tôi gặp gia đình ông L.Đ (66 tuổi). Trong căn nhà có 6 nhân khẩu, 3 người mắc lao. Thiếu kiến thức, phát hiện muộn và điều trị không đầy đủ trong điều kiện kinh tế khó khăn đã khiến vi khuẩn lao âm thầm lây lan suốt nhiều năm.

Trước căn nhà vừa được hỗ trợ xây mới từ Chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát, ông L.Đ vừa nén cơn ho vừa chẻ tre đan rổ xúc cá. Ngắt quãng giữa những tràng ho, ông kể: "Năm 2022, tôi phát hiện mắc lao. Uống thuốc được 4 tháng, thấy đỡ nên tự ý bỏ điều trị. Một phần vì chủ quan, phần nữa vì nhà quá nghèo, không có tiền xuống Bệnh viện Phổi Nghệ An lấy thuốc...".

Ông L.Đ rất ân hận vì bỏ trị để rồi khiến bệnh tái phát, lây lan cho vợ con mình. Ảnh: Thành Chung

Sự chủ quan ấy khiến ông phải trả giá đắt. Tháng 9/2024, bệnh tái phát và chuyển sang lao kháng thuốc (MDR-TB). Từ gần 50 kg, ông chỉ còn 42 kg. Mỗi ngày, ông phải chịu đau nhức, nổi mẩn, mất ngủ và kiệt sức vì tác dụng phụ của thuốc. Trong khi đó, chi phí đi lại, ăn ở để điều trị vẫn là gánh nặng với gia đình.

Bi kịch chưa dừng lại. Trong thời gian chưa được phát hiện và điều trị, ông L.Đ đã lây bệnh cho vợ là bà H.T.H (67 tuổi) và con trai L.V.Đ (46 tuổi). Anh L.V.Đ cũng mắc lao kháng thuốc, khiến cả gia đình cùng bước vào hành trình điều trị đầy gian nan.

Bệnh tật không chỉ bào mòn sức khỏe mà còn đẩy gia đình vốn chỉ trông vào vài sào ruộng vào cảnh kiệt quệ. Mỗi lần xuống bệnh viện lấy thuốc, tiền xe và tiền ăn đã ngốn cả triệu đồng, vượt quá khả năng của một gia đình thuần nông.

Anh Lộc Văn Hai - Thành viên nhóm đồng đẳng Sao Va tuyên truyền cách phòng ngừa lây lan bệnh lao cho ông L.Đ. Ảnh: Thành Chung

Rời bản Liên Phương, chúng tôi đến bản Na Cày gặp anh L.V.M (38 tuổi), một bệnh nhân có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn. Từng là thợ hồ khỏe mạnh, năm 2022 anh phát hiện mắc ung thư xương và phải cắt bỏ chân trái. Khi vẫn chống chọi với căn bệnh hiểm nghèo giai đoạn cuối, đầu năm 2025 anh lại nhận thêm tin mình mắc lao.

Trong căn nhà nhỏ, nỗi đau hiện rõ trong ánh mắt đỏ hoe của vợ anh - chị L.T.T Là lao động duy nhất trong gia đình, chị vừa chăm chồng bệnh nặng, nuôi hai con ăn học, vừa cưu mang thêm một đứa cháu. Dù là người tiếp xúc gần nhất với chồng, chị nhiều lần từ chối xét nghiệm vì sợ nếu mình cũng mắc bệnh thì gia đình sẽ không còn người chăm sóc.

Trung tâm Hỗ trợ sáng kiến phát triển cộng đồng thăm gia đình anh L.V.M - người đang chống chọi với 2 căn bệnh ung thư và bệnh lao. Ảnh: Thành Chung

Được cán bộ y tế động viên đi xét nghiệm, chị L.T.T nghẹn ngào: "Tôi sợ nếu phát hiện mắc bệnh sẽ phải nghỉ làm. Không có thu nhập thì lấy gì nuôi chồng, nuôi con và chăm đứa cháu nhỏ...". Nỗi lo của chị cũng là tâm lý phổ biến ở nhiều người vùng cao: sợ mất kế sinh nhai hơn sợ bệnh tật. Vì miếng cơm manh áo, không ít người trì hoãn khám, sàng lọc, vô tình làm tăng nguy cơ lây bệnh cho người thân.

Theo bác sĩ Lê Quang Trung - Phó Giám đốc Trung tâm Y tế Quế Phong, địa hình chia cắt khiến nhiều bản vùng sâu, vùng biên cách xa trung tâm hàng chục ki-lô-mét. Chi phí đi lại lớn khiến người dân ngại khám, ngại tái khám; nhiều trường hợp thấy đỡ đã tự ý bỏ điều trị, làm tăng nguy cơ lao kháng thuốc.

“Bên cạnh đó là tâm lý chủ quan. Nhiều người chỉ đi khám khi ho kéo dài, ho ra máu hoặc sụt cân nghiêm trọng. Không ít trường hợp nhầm triệu chứng lao với cảm cúm hoặc bệnh phổi thông thường, bỏ lỡ "thời điểm vàng" điều trị. Tập quán sinh hoạt cộng đồng trong không gian kín cũng làm tăng nguy cơ lây nhiễm.”

- Bác sĩ Lê Quang Trung, Phó Giám đốc Trung tâm Y tế Quế Phong

Chị L.T.T nghẹn ngào: "Tôi sợ nếu phát hiện mắc bệnh sẽ phải nghỉ làm. Không có thu nhập thì lấy gì nuôi chồng, nuôi con và chăm đứa cháu nhỏ...". Ảnh: Thành Chung

Để ngăn bệnh lao lan rộng, Trung tâm Y tế Quế Phong phối hợp Chương trình Chống lao triển khai nhiều giải pháp đồng bộ. Xe khám lưu động được trang bị máy X-quang kỹ thuật số và hệ thống GeneXpert đến tận các bản vùng sâu, giúp phát hiện bệnh sớm, giảm thời gian và chi phí đi lại cho người dân.

Thuốc được cấp ngay tại tuyến xã; nhân viên y tế thôn, bản trực tiếp theo dõi việc uống thuốc tại nhà, góp phần hạn chế tình trạng bỏ điều trị. Người bệnh được hỗ trợ 100% thuốc, xét nghiệm, chụp X-quang; nhiều trường hợp khó khăn còn được hỗ trợ bảo hiểm y tế, tiền đi lại và lương thực.

Cùng với đó, cán bộ y tế phối hợp chính quyền và các nhóm cộng đồng kiên trì tuyên truyền bằng tiếng địa phương, giúp người dân hiểu bệnh lao có thể chữa khỏi nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng, đủ phác đồ.

Anh L.V.M rất lo lắng vì việc mình có thể đã lây bệnh Lao cho vợ, cho cháu bé. Ảnh: Thành Chung

Nhờ đó, trong năm 2025 và 6 tháng đầu năm 2026, Trung tâm Y tế Quế Phong phát hiện 52 bệnh nhân lao, trong đó 26 người đã điều trị khỏi. Tuy nhiên, vẫn còn 12 bệnh nhân "mất dấu" do đi làm ăn xa hoặc tự ý bỏ điều trị vì không chịu nổi tác dụng phụ của thuốc. Mỗi trường hợp gián đoạn điều trị đều tiềm ẩn nguy cơ lây lan bệnh trong cộng đồng.

Để không ai bị bỏ lại phía sau

Nghệ An có hơn 82% diện tích là đồi núi, địa hình chia cắt khiến công tác phòng, chống lao đối mặt với nhiều thách thức. Theo Bác sĩ CKII Nguyễn Thanh Hải - Giám đốc Bệnh viện Phổi Nghệ An, số ca mắc lao mới giảm khoảng 5-8% mỗi năm nhưng toàn tỉnh vẫn ghi nhận 1.600-1.800 bệnh nhân mới. Đáng lo hơn, khoảng 40% người mắc lao trong cộng đồng chưa được phát hiện, đồng nghĩa vẫn âm thầm lây bệnh cho người thân và xã hội.

Khám, điều trị cho bệnh nhân Lao tại Bệnh viện Phổi Nghệ An. Ảnh: Thành Chung

Không chỉ bị cản trở bởi địa hình, công tác phòng, chống lao còn gặp khó vì sự kỳ thị và nhận thức chưa đầy đủ. Nhiều người giấu bệnh, ngại đi khám hoặc tự mua thuốc điều trị, chỉ đến cơ sở y tế khi bệnh đã nặng, làm giảm hiệu quả điều trị và gia tăng nguy cơ tử vong.

Trước thực tế đó, ngành Y tế Nghệ An đã chuyển từ tư duy "chờ người bệnh đến" sang chủ động tìm người bệnh. Sự thay đổi được hiện thực hóa bằng các xe X-quang lưu động tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) đến tận các xã miền núi. Ngay tại điểm khám, AI hỗ trợ phát hiện sớm tổn thương nghi lao để chỉ định xét nghiệm đờm, rút ngắn thời gian chẩn đoán và hạn chế bỏ sót ca bệnh. Hiệu quả đã nhanh chóng được ghi nhận...

Không chỉ đổi mới trong phát hiện bệnh, Nghệ An còn sớm triển khai các phác đồ BPaL và BPaLM điều trị lao kháng thuốc. Nếu trước đây người bệnh phải điều trị khoảng 20 tháng với nhiều tác dụng phụ nặng nề thì nay thời gian chỉ còn 6-9 tháng, giúp tăng khả năng tuân thủ điều trị và giảm đáng kể chi phí đi lại, ăn ở.

Năm 2026, Nghệ An tiếp tục hiện đại hóa công tác phòng, chống lao và phát huy vai trò của đội ngũ y tế thôn, bản như "cánh tay nối dài" của ngành Y tế. Tỉnh đặt mục tiêu sàng lọc chủ động khoảng 50.000 người dân tại các xã trọng điểm, phát hiện khoảng 350 ca lao và gần 1.000 trường hợp lao tiềm ẩn để điều trị dự phòng.

Năm 2026, Nghệ An tiếp tục hiện đại hóa công tác phòng, chống lao. Ảnh: Thành Chung

Song song với đó, ngành Y tế đẩy mạnh quản lý người bệnh từ xa qua các nền tảng như Zalo, giúp theo dõi việc dùng thuốc, nhắc nhở người bệnh, nhất là lao động đi làm ăn xa, hạn chế tình trạng bỏ điều trị.

Ở các bản làng, đội ngũ y tế thôn, bản vẫn giữ vai trò không thể thay thế. Am hiểu tiếng nói, phong tục và hoàn cảnh từng gia đình, họ trực tiếp lấy mẫu xét nghiệm, giám sát điều trị, vận động người dân tuân thủ phác đồ, trở thành cầu nối giữa y học hiện đại với đồng bào vùng cao.

Để hiện thực hóa mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2035, theo Bác sĩ CKII Nguyễn Thanh Hải, nỗ lực của ngành Y tế là chưa đủ. Mỗi người dân cần chủ động khám sức khỏe, sàng lọc khi có nguy cơ và tuân thủ điều trị nếu mắc bệnh để bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng. Bên cạnh đó, Nghệ An vẫn cần sự đồng hành của các tổ chức xã hội như SCDI và CSET. Sự hỗ trợ về nguồn lực, kỹ thuật và truyền thông sẽ giúp ngành Y tế tiếp cận tốt hơn với các nhóm dễ bị tổn thương, lan tỏa kiến thức phòng bệnh và từng bước xóa bỏ sự kỳ thị đối với người mắc lao.

- Bác sĩ CKII Nguyễn Thanh Hải, Giám đốc Bệnh viện Phổi Nghệ An

Bà Lê Thanh Trưng - Quản lý Chương trình SCDI cho biết: Đơn vị sẽ tiếp tục đồng hành cùng Nghệ An trong công tác phòng, chống lao. Ảnh: Thành Chung

Những năm qua, bên cạnh hệ thống y tế công lập, công tác phòng, chống lao ở Nghệ An còn có sự đồng hành của Trung tâm Hỗ trợ sáng kiến phát triển cộng đồng (SCDI) và Cộng đồng Chấm dứt bệnh lao (CSET). Nếu ngành Y tế giữ vai trò chuyên môn thì SCDI và CSET trở thành "cánh tay nối dài" ở cộng đồng, tiếp cận những nhóm nguy cơ cao, khó tiếp cận như người nghiện ma túy tại các cơ sở cai nghiện và người dân vùng sâu, vùng xa.

Các tình nguyện viên SCDI đã trực tiếp sàng lọc, tư vấn, hỗ trợ người bệnh tiếp cận điều trị; đồng thời hỗ trợ chi phí đi lại và các gói dinh dưỡng trị giá từ 1,5-5 triệu đồng, giúp nhiều gia đình nghèo có thêm động lực theo đuổi liệu trình.

Bà Lê Thanh Trưng, Quản lý Chương trình, SCDI

Theo Thành Chung - Báo Nghệ An 
(Xem bài gốc tại đây)