Hơn hai thập kỷ gắn bó với lĩnh vực y tế công cộng, đặc biệt là phòng, chống HIV/AIDS, bà Khuất Thị Hải Oanh không chỉ chứng kiến sự thay đổi của một căn bệnh từng bị coi là “án tử”. Với những đóng góp trong lĩnh vực y tế công cộng và hỗ trợ các cộng đồng dễ bị tổn thương, bà vừa được Chính phủ Pháp trao tặng Huân chương Công trạng quốc gia, tước Hiệp sĩ.

Năm 2017, bà Khuất Thị Hải Oanh là 1 trong 50 người phụ nữ có ảnh hưởng nhất Việt Nam do Tạp chí Forbes Việt Nam bình chọn.

“Không ai trong chúng tôi đi một mình”

PV: Nhìn lại hơn 20 năm trong lĩnh vực y tế công cộng, đâu là điều để lại dấu ấn sâu đậm nhất trong bà?

Bà Khuất Thị Hải Oanh: Điều tôi nghĩ đến đầu tiên không phải là một dấu mốc, mà là một hành trình rất dài của nhiều người cùng đi với nhau. Trong công việc này, không có thành tựu nào là của riêng một cá nhân. Đó luôn là kết quả của rất nhiều con người, từ đồng nghiệp, các tổ chức cộng đồng, các đối tác, cho đến chính những người trong cuộc, những người đã dũng cảm đứng lên để thay đổi cuộc đời mình.

Có những giai đoạn rất khó khăn, khi HIV còn bị bao phủ bởi sợ hãi và thiếu hiểu biết. Khi đó, những gì chúng tôi làm đôi khi không được hiểu, thậm chí gặp nhiều rào cản. Chính trong những thời điểm ấy, sự đồng hành giữa con người với con người lại trở nên rõ ràng nhất.

Lãnh đạo Liên hiệp các Hội Khoa học Kỹ thuật Việt Nam chúc mừng bà Khuất Thị Hải Oanh (giữa) nhân dịp bà nhận Huân chương Công trạng Quốc gia của Pháp

PV: Điều gì khiến bà lựa chọn và gắn bó lâu dài với con đường này?

Bà Khuất Thị Hải Oanh: Tôi nghĩ rằng có hai điều đã khiến tôi lựa chọn và gắn bó lâu dài với lĩnh vực này. Thứ nhất là khi làm việc trong y tế công cộng, đặc biệt là với HIV và sau này là lao, tôi nhận ra rằng những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của bệnh tật thường cũng là những người dễ bị tổn thương nhất trong xã hội. Họ không chỉ đối mặt với vấn đề sức khỏe, mà còn với sự kỳ thị, với nghèo đói, với những rào cản khiến họ khó tiếp cận dịch vụ y tế và các cơ hội khác trong cuộc sống. Tôi cảm thấy mình cần làm điều gì đó ý nghĩa để góp phần thay đổi thực tế đó.

Thứ hai là chính những người trong cộng đồng đã truyền cho tôi rất nhiều động lực. Tôi đã gặp rất nhiều người sống chung với HIV, hoặc những người từng trải qua những hoàn cảnh rất khó khăn, nhưng họ vẫn kiên cường, vẫn sẵn sàng giúp đỡ người khác, và nhiều người trong số họ đã trở thành những nhà hoạt động cộng đồng rất mạnh mẽ.

Có lẽ chính sự kết hợp giữa ý nghĩa của công việc và nguồn năng lượng từ cộng đồng đã khiến tôi tiếp tục theo đuổi lĩnh vực này trong suốt nhiều năm qua. Tôi tin rằng, những thay đổi bền vững trong y tế công cộng chỉ có thể xảy ra khi cộng đồng thực sự được lắng nghe và trở thành một phần của giải pháp.

PV: Có kỉ niệm nào khiến bà thay đổi cách nhìn về công việc của mình?

Bà Khuất Thị Hải Oanh: Vào đầu những năm 2000, ở Việt Nam chưa có thuốc điều trị cho người sống chung với HIV. Hiểu biết của xã hội về HIV khi đó cũng còn rất hạn chế, vì vậy sự kỳ thị đối với người có HIV rất nặng nề. Khi ấy, nhiễm HIV không chỉ đồng nghĩa với việc phải đối diện với bản án tử hình, mà còn là một cuộc sống đầy tủi nhục và ám ảnh.

Năm 2005, khi đang hỗ trợ một nhóm người sống chung với HIV, tôi nhận được học bổng tham gia một khóa học ba tháng ở nước ngoài. Trong thời gian ở đó, tôi nhận được tin rằng hai người trong nhóm đã tự sát. Đó là hai thanh niên vừa mới tốt nghiệp đại học. HIV không phải là nguyên nhân khiến họ ra đi - chính sự kỳ thị và cảm giác bị cô lập mới là điều đã đẩy họ đến bước đường cùng.

Sự việc đó khiến tôi day dứt rất lâu. Nó giúp tôi nhận ra rằng, bên cạnh điều trị y tế, sự hỗ trợ về tinh thần cho những người đang phải sống trong sự kỳ thị là vô cùng quan trọng. Và cần có nhiều người cùng tham gia để nhiều người được lắng nghe và nâng đỡ. Từ đó, tôi nhận thấy tầm quan trọng của các nhóm cộng đồng hỗ trợ những người dễ bị tổn thương. Điều đó cũng thôi thúc tôi nỗ lực thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các nhóm cộng đồng.

Bác sĩ Khuất Thị Hải Oanh chia sẻ tại sự kiện Gặp gỡ Cộng đồng 2025.

Vượt qua nỗi sợ và định kiến

PV: Theo bà, rào cản lớn nhất với người sống chung với HIV hiện nay là gì?

Bà Khuất Thị Hải Oanh: Vẫn là sự kỳ thị. Đặc biệt, khi sự kỳ thị xuất hiện ngay trong hệ thống y tế, nó có thể dẫn đến những hậu quả rất nghiêm trọng. Tôi đã từng chứng kiến trường hợp có một bệnh nhân bị phình lóc động mạch chủ - một tình trạng có thể tử vong bất cứ lúc nào nếu không được phẫu thuật. Về chuyên môn, bệnh viện hoàn toàn có thể xử lý. Nhưng khi biết bệnh nhân có HIV, một số nhân viên y tế đã từ chối. Chỉ sau khi có sự tác động tích cực và việc tìm hiểu các bằng chứng khoa học, họ hiểu rằng nguy cơ lây nhiễm hoàn toàn có thể kiểm soát, ca mổ đã được thực hiện và thành công. Đến nay đã gần 10 năm, người đó vẫn sống khỏe mạnh, có cuộc sống riêng hạnh phúc và còn đóng góp rất nhiều cho cộng đồng. Bạn ấy đã giúp hàng trăm người tiếp cận kịp thời với điều trị HIV, viêm gan C, lao và cả hỗ trợ về sức khỏe tâm thần.

Câu chuyện đó khiến tôi càng tin rằng khi chúng ta vượt qua được sự sợ hãi và định kiến, y học có thể thực sự cứu người không chỉ bằng thuốc men, mà còn bằng sự tôn trọng và lòng nhân ái. Đôi khi, một cơ hội được điều trị đúng lúc không chỉ cứu sống một con người, mà còn giúp họ trở thành nguồn động lực và hy vọng cho rất nhiều người khác.

PV: Có khoảnh khắc đời thường nào khiến bà nhận ra sâu sắc ý nghĩa công việc mình đang làm?

Bà Khuất Thị Hải Oanh: Có một kỷ niệm tôi nhớ mãi. Một lần gia đình tôi đi nghỉ ở một hòn đảo nhỏ, nơi còn rất ít dịch vụ du lịch. Chúng tôi ở nhà của một gia đình địa phương, do một người quen - lãnh đạo của một nhóm cộng đồng người sống chung với HIV - giới thiệu. Trong lúc trò chuyện, chủ nhà kể rằng bạn ấy phát hiện nhiễm HIV từ đầu những năm 2000, khi Việt Nam chưa có chương trình điều trị. Có thời điểm, bạn đã ở rất gần cái chết vì nhiễm trùng cơ hội. Sau đó, bạn tiếp cận được thuốc qua một "câu lạc bộ mua thuốc” do chính người lãnh đạo cộng đồng kia tổ chức. Nhờ có thuốc, sức khỏe của bạn ấy dần hồi phục. Nhưng quan trọng hơn, việc gặp gỡ cộng đồng và được điều trị đã giúp bạn lấy lại hy vọng, có động lực để sống tiếp.

Về sau, khi hòn đảo bắt đầu phát triển du lịch, gia đình bạn là một trong những hộ tiên phong làm dịch vụ đón khách. Nghe câu chuyện đó, vợ chồng tôi rất bất ngờ và xúc động. Trùng hợp là chồng tôi khi ấy chính là người giúp kết nối, giúp nhóm cộng đồng mua được thuốc với giá chỉ bằng một nửa thị trường.

Khoảnh khắc đó khiến tôi nhận ra, đôi khi những việc mình làm có thể âm thầm tạo ra những thay đổi rất lớn trong cuộc đời của ai đó. Đằng sau các chương trình hay chính sách y tế công cộng luôn là những con người thật, những cuộc đời thật – và đó chính là lý do khiến công việc này trở nên đáng làm và đáng theo đuổi.

Dù HIV giờ đây có thể điều trị như một bệnh mãn tính, nhưng không phải ai cũng có cơ hội tiếp cận những tiến bộ đó. Những người nghèo, người di cư, người không có giấy tờ, hoặc những người vẫn đang chịu kỳ thị... vẫn gặp rất nhiều rào cản.

PV: Xin trân trọng cảm ơn bà!

Theo PV An Khê - Báo Phụ nữ Việt Nam